Class และ Module — แม่พิมพ์ของข้อมูล และกล่องเครื่องมือที่แชร์กัน

1 · ปัญหา: บทความหลายชิ้น หน้าตาต้องเหมือนกัน

ในบท 92 เราเก็บบทความหนึ่งชิ้นไว้ใน Hash ทำนองนี้ (จำลองบทความ ยังไม่ใช่ Rails):

post = { title: "ต้มยำกุ้ง", body: "วิธีทำ..." }

ใช้ได้ แต่ไม่มีใครบังคับว่าบทความทุกชิ้นต้องมีช่อง title · ถ้าเพื่อนพิมพ์ titel: ผิด ก็ได้บทความหน้าตาเพี้ยนมาหนึ่งชิ้น · และงานที่บทความ "ทำได้" (เช่น ทำคำทักทาย) ก็ต้องเขียนกระจายไว้ที่อื่น

class คือทางแก้: เราเขียน "แบบ" ของบทความไว้ที่เดียว ว่าบทความหนึ่งชิ้นมีข้อมูลอะไร และทำอะไรได้บ้าง · จากนั้นจะสร้างบทความกี่ชิ้นก็ได้ ทุกชิ้นออกมาจากแบบเดียวกัน · ของแต่ละชิ้นที่สร้างออกมาเรียกว่า object

ถ้าเทียบกับ Go — type Post struct { ... } ก็คือแม่พิมพ์เหมือนกัน และ Post{Title: "Hi"} คือขนมหนึ่งชิ้น · แนวคิดเดียวกันเป๊ะ ต่างแค่วิธีเขียน

2 · เขียน class Post ตัวแรก — เทียบ Go ทีละบรรทัด

มาเขียนแม่พิมพ์บทความกัน · ซ้ายคือ Go ที่คุณเคยเขียน · ขวาคือ Ruby ที่ทำเรื่องเดียวกัน (ทั้งสองฝั่งรันจริงแล้ว):

type Post struct {
	Title string
}

func NewPost(title string) Post {
	return Post{Title: title}
}

post := NewPost("Hi")

# post.rb
class Post
  def initialize(title)
    @title = title
  end
end

post = Post.new("Hi")
p post

ทวนฝั่ง Go ก่อนครึ่งประโยค: Go ไม่มี method สร้าง object แบบพิเศษ (เขียน Post{Title: "Hi"} ตรง ๆ ก็ได้) · NewPost เป็นแค่ func ธรรมดาที่เราตั้งชื่อขึ้นต้นด้วย New ตามธรรมเนียม · ส่วน Ruby มีที่ทางให้ตายตัว คือ method ชื่อ initialize เท่านั้น

อ่านฝั่ง Ruby ทีละบรรทัด:

ผลรันจริง:

$ ruby post.rb
#<Post:0x0000000121f0beb0 @title="Hi">

อ่านว่า "นี่คือ object ของ class Post · ข้างในมี @title เป็น "Hi"" · ตัวเลข 0x0000… คือที่อยู่ใน memory ของคุณจะไม่ตรงกับนี้ และเปลี่ยนทุกครั้งที่รัน เป็นเรื่องปกติ

ทีนี้ลองหยอดขนมสองชิ้นจากแม่พิมพ์เดียว · แต่ละชิ้นมี @title เป็นของตัวเอง ไม่ปนกัน:

3 · post.title — เอาข้อมูลออกมาดู

ใน Go ถ้าชื่อ field ขึ้นต้นตัวใหญ่ (Title) คนข้างนอกก็อ่าน post.Title ได้เลย · Ruby ไม่ได้ทำแบบนั้น — ลองทายดู:

# post2.rb — class เดิมจากหัวข้อ 2 ทุกตัวอักษร
class Post
  def initialize(title)
    @title = title
  end
end

post = Post.new("Hi")
puts post.title

$ ruby post2.rb
post2.rb:9:in '<main>': undefined method 'title' for an instance of Post (NoMethodError)

puts post.title
         ^^^^^^

ทางแก้ตรงไปตรงมา คือเขียน method ที่ส่ง @title ออกมาเอง:

class Post
  def initialize(title)
    @title = title
  end

  def title            # อ่านค่า — คืน @title ออกไป (return อัตโนมัติ)
    @title
  end

  def title=(value)   # แก้ค่า — ชื่อ method คือ "title=" มีเครื่องหมาย = ติดท้ายจริง ๆ
    @title = value
  end
end

พอมีสอง method นี้ post.title ก็อ่านได้ · ส่วน post.title = "ใหม่" ที่ดูเหมือนการเอาค่าไปใส่ จริง ๆ คือการเรียก method ชื่อ title= แล้วส่ง "ใหม่" เข้าไป · Ruby ยอมให้เว้นวรรคระหว่าง title กับ = ได้ เพื่อให้อ่านเหมือนการตั้งค่าตัวแปร

แต่ต้องเขียน 6 บรรทัดต่อข้อมูลหนึ่งช่อง ซึ่งน่าเบื่อมาก · Ruby เลยมีทางลัด บรรทัดเดียว:

# post3.rb
class Post
  attr_accessor :title     # สร้าง def title กับ def title= ให้เอง

  def initialize(title)
    @title = title
  end
end

post = Post.new("Hi")
puts post.title
post.title = "Hello Ruby"
puts post.title

$ ruby post3.rb
Hi
Hello Ruby

• attr_accessor — คำสั่งที่เขียนไว้ในตัว class แล้วมันเขียน method สองตัวให้แทนเรา · ตัวมันเองก็เป็น method ที่เรียกแบบไม่ใส่วงเล็บ (เขียนเต็ม ๆ คือ attr_accessor(:title) — เรื่องวงเล็บที่ละได้อยู่บท 97)
• :title — symbol จากบท 92 · ที่นี่ใช้บอกว่า "ข้อมูลช่องชื่อ title" → ได้ method title กับ title= ที่อ่าน/เขียน @title
• มีหลายช่องก็เขียนต่อกันได้: attr_accessor :title, :body

ถ้าอยากให้คนนอก อ่านได้อย่างเดียว ให้ใช้ attr_reader :title แทน (สร้างแค่ title) · แล้วถ้าใครสั่งแก้ค่า จะพังแบบนี้:

# reader.rb
class Post
  attr_reader :title     # อ่านได้อย่างเดียว

  def initialize(title)
    @title = title
  end
end

post = Post.new("Hi")
puts post.title               # อ่าน — ทำได้
post.title = "Hello Ruby"     # แก้ — พังตรงนี้

$ ruby reader.rb
Hi
reader.rb:12:in '<main>': undefined method 'title=' for an instance of Post (NoMethodError)

บรรทัด Hi คือการอ่านที่ทำได้ · ส่วน error บอกว่าหา method ชื่อ 'title=' ไม่เจอ เพราะ attr_reader สร้างให้แค่ title ตัวเดียว

4 · ให้บทความ "ทำอะไรได้" — method ใน class

นอกจากเก็บข้อมูล class ยังเขียนได้ว่า object ทำอะไรได้บ้าง · ตัวอย่างจากสไลด์หน้า 28 คือ method greeting ที่คืนคำทักทาย · ฝั่ง Go คือ method ที่มี receiver (p Post) (ทวน: (p Post) หน้าชื่อ func แปลว่า "func นี้เป็นของ Post · ข้างในเรียกบทความชิ้นที่ถูกเรียกว่า p"):

func (p Post) Greeting() string {
	return "Hello, " + p.Title
}

def greeting
  "Hello, #{@title}"
end

• Ruby ไม่ต้องเขียน receiver แบบ (p Post) · method ที่อยู่ใน class Post เป็นของ Post อัตโนมัติ
• @title ตรงนี้ทำหน้าที่เหมือน p.Title ของ Go — "ชื่อเรื่องของบทความชิ้นที่ถูกเรียก"
• ไม่มี return เพราะบรรทัดสุดท้ายคือค่าที่คืน (บท 93)

เติมลงใน class Post แล้วเรียก puts Post.new("Hi").greeting ได้ Hello, Hi (ฝั่ง Go ก็ได้ Hello, Hi เหมือนกัน)

$ ruby typo.rb      # greeting เขียน @titel แทน @title · บรรทัดท้าย p post.greeting
"Hello, "

5 · สืบทอดด้วย < — class ลูกที่ต่อยอดจาก class แม่

แอปบล็อกของเราอยากมีบทความชนิดพิเศษ: สูตรอาหาร ที่มีทุกอย่างเหมือนบทความ (ชื่อเรื่อง · คำทักทาย) แต่มี "เวลาที่ใช้ทำ" เพิ่มมาหนึ่งช่อง · แทนที่จะก็อป Post มาทั้งก้อน Ruby ให้เขียนว่า "Recipe เป็นลูกของ Post" ด้วยเครื่องหมาย <

# inherit.rb — ข้างบนคือ class Post ที่มี attr_accessor :title, initialize และ greeting (หัวข้อ 3–4)
class Recipe < Post
  attr_accessor :minutes

  def initialize(title, minutes)
    super(title)          # ให้ initialize ของ Post ตั้ง @title ให้ก่อน
    @minutes = minutes    # แล้วค่อยเก็บส่วนที่ Recipe เพิ่มเอง
  end
end

r = Recipe.new("ต้มยำกุ้ง", 15)
puts r.greeting
puts r.title
puts r.minutes
p r.is_a?(Post)

$ ruby inherit.rb
Hello, ต้มยำกุ้ง
ต้มยำกุ้ง
15
true

• class Recipe < Post — อ่านว่า "Recipe เป็นลูกของ Post" · < ตรงนี้ไม่ใช่น้อยกว่า
• super(title) — "เรียก method ชื่อเดียวกันของแม่" · ในที่นี้คือ initialize ของ Post · ใส่วงเล็บและส่งเฉพาะของที่แม่รับเสมอ (ถ้าลืม ดู error ในภารกิจท้ายบท)
• greeting กับ title ไม่ได้เขียนใน Recipe เลย แต่เรียกได้ เพราะได้มาจากแม่
• r.is_a?(Post) — ถามว่า "r เป็น Post ด้วยไหม" · ได้ true เพราะสูตรอาหารก็เป็นบทความชนิดหนึ่ง

Go ไม่มีการสืบทอดแบบนี้ (สไลด์หน้า 28 ก็เขียนไว้) · Go ใช้การฝัง struct ไว้ข้างใน (embedding) แทน ซึ่งจะเห็นในหัวข้อ 7

6 · สะพานไป Rails — Post ในโปรเจกต์จริงมาจากไหน

ถึงตรงนี้ตอบคำถามต้นบทได้แล้ว · ในโปรเจกต์ Rails จะมีไฟล์ app/models/post.rb ที่หน้าตาแบบนี้ (Rails สร้างไฟล์นี้ให้ด้วยคำสั่ง bin/rails generate — เจอในบท 99):

# app/models/post.rb — ทั้งไฟล์มีแค่นี้จริง ๆ
class Post < ApplicationRecord
end

อ่านออกแล้วใช่ไหม — Post คือ class ธรรมดา ที่เป็นลูกของ ApplicationRecord · แต่แปลกตรงที่ว่างเปล่า ไม่มี attr_accessor ไม่มี initialize · แล้ว post.title มาจากไหน?

คำตอบ: Rails เปิดดูตาราง posts ในฐานข้อมูลตอนรัน แล้วสร้าง method ตามชื่อคอลัมน์ให้เอง (title · title= · body · …)

สังเกตชื่อสองแบบ: Post (ตัวใหญ่ เอกพจน์) คือแม่พิมพ์ของบทความหนึ่งชิ้น · posts (ตัวเล็ก พหูพจน์) คือตารางที่เก็บบทความทุกชิ้น (ตาราง = ที่เก็บข้อมูลเป็นแถว ๆ ในฐานข้อมูล แบบที่เคยใช้กับ GORM) · Rails จับคู่สองชื่อนี้ให้เองตามกฎตั้งชื่อ — ละเอียดในบท 99

ผมสร้างตาราง posts ที่มีคอลัมน์ title กับ body ไว้ก่อน (ด้วย bin/rails generate model Post title:string body:text แล้ว bin/rails db:prepare — เรื่องของ Day 2 ตอนนี้แค่ดู) · แล้วรันสคริปต์นี้ในโปรเจกต์:

# try.rb — วางไว้ในโฟลเดอร์โปรเจกต์ wongnok_blog
p Post.column_names

post = Post.new(title: "Hi", body: "My first post")
puts post.title
puts post.body
p post.respond_to?(:title)
p post.respond_to?(:author)

$ bin/rails runner try.rb
["id", "title", "body", "created_at", "updated_at"]
Hi
My first post
true
false

• bin/rails runner try.rb — รันไฟล์ Ruby โดยโหลดทั้งโปรเจกต์ Rails ให้ก่อน (เลยรู้จัก Post โดยไม่ต้อง import — เรื่องนี้ละเอียดในบท 99)
• Post.column_names — ขอรายชื่อคอลัมน์ของตาราง posts · เห็น title กับ body ที่เราสร้าง และอีกสามช่องที่ Rails เติมให้
• Post.new(title: "Hi", body: "…") — ส่งค่าแบบระบุชื่อช่อง คล้าย keyword argument ในบท 93 (เบื้องหลังเป็น hash — บท 97 อธิบาย) · ไม่ใช่ Post.new("Hi") แบบ class ของเราเอง
• respond_to?(:title) — ถามว่า "object นี้มี method ชื่อนี้ไหม" · title มี (true) เพราะเป็นคอลัมน์ · author ไม่มี (false) เพราะตารางไม่มีคอลัมน์นี้

เทียบกับ Go + GORM ที่เคยเรียนในบท 27 ให้เห็นชัด ๆ (ตัดมาเฉพาะส่วน struct):

type Post struct {
	ID    uint
	Title string
	Body  string
}

class Post < ApplicationRecord
end

แล้ว ApplicationRecord เป็นใคร? เป็น class ที่ rails new สร้างไว้ให้ และเป็นลูกของ ActiveRecord::Base ซึ่งเป็นตัวที่มีความสามารถคุยกับฐานข้อมูลทั้งหมด (:: แปลว่า "ที่อยู่ในกล่องชื่อ ActiveRecord"):

$ bin/rails runner 'p Post.superclass; p ApplicationRecord.superclass'
ApplicationRecord(abstract)
ActiveRecord::Base

.superclass คือถามว่า "แม่ของ class นี้คือใคร" · คำว่า (abstract) ท้าย ApplicationRecord แปลว่า class นี้มีไว้เป็นแม่ให้ model อื่นสืบทอดเท่านั้น ไม่ได้ผูกกับตารางของตัวเอง

นี่คือการสืบทอดจากหัวข้อ 5 ล้วน ๆ: Post → แม่คือ ApplicationRecord → แม่คือ ActiveRecord::Base · การบันทึกลงฐานข้อมูล การค้นหา (เช่น Post.where(...) = หาบทความตามเงื่อนไข) ทั้งหมดได้มาจากแม่ — Day 2 จะสอนเรื่องนี้เต็ม ๆ

7 · Module + include — กล่องเครื่องมือที่หลาย class ยืมไปใช้

สมมติอยากให้บทความมี slug — ชื่อเรื่องที่แปลงให้ใส่ใน URL ได้ เช่น "Hello Ruby World" → hello-ruby-world (เว็บจะได้มี URL แบบ /posts/hello-ruby-world ที่คนอ่านออก) · แล้วอยากให้ หมวดหมู่ (Category) ทำ slug ได้ด้วย

ใช้การสืบทอดไม่ได้ เพราะหมวดหมู่ไม่ได้ "เป็น" บทความ · Ruby เลยมี module: ก้อน method ที่สร้าง object เองไม่ได้ แต่ class ไหนก็ include ไปใช้ได้

นี่คือโค้ดจากสไลด์หน้า 29:

module Sluggable
  def slug
    title.downcase.tr(" ", "-")
  end
end

class Post
  include Sluggable
end

Post.new.slug      # ใช้ได้เลย

• module Sluggable … end — เขียนเหมือน class แต่ใช้คำว่า module
• title.downcase — title ที่เขียนเฉย ๆ ไม่มี @ และไม่มีอะไรนำหน้าจุด แปลว่า "เรียก method title ของ object ตัวเองที่กำลังทำงานอยู่" · ได้ชื่อเรื่องมาแล้วแปลงเป็นตัวเล็กด้วย downcase
• .tr(" ", "-") — แทนที่ช่องว่างทุกตัวด้วยขีด
• include Sluggable — ยัด method ทุกตัวใน Sluggable เข้าไปใน Post

$ ruby slide29.rb
slide29.rb:3:in 'Sluggable#slug': undefined local variable or method 'title' for an instance of Post (NameError)

    title.downcase.tr(" ", "-")
    ^^^^^
	from slide29.rb:11:in '<main>'

ฉบับที่รันได้จริง — สอง class ที่ไม่เกี่ยวกัน ยืม Sluggable ตัวเดียวกัน:

# sluggable.rb
module Sluggable
  def slug
    title.downcase.tr(" ", "-")
  end
end

class Post
  include Sluggable
  attr_accessor :title

  def initialize(title)
    @title = title
  end
end

class Category
  include Sluggable
  attr_accessor :title

  def initialize(title)
    @title = title
  end
end

puts Post.new("Hello Ruby World").slug
puts Category.new("Thai Food").slug

$ ruby sluggable.rb
hello-ruby-world
thai-food

title ใน slug คือ title ของ object ที่เรียกมัน — ตอนเรียกจาก Post ก็เป็นชื่อบทความ · ตอนเรียกจาก Category ก็เป็นชื่อหมวด · และ module หยอดขนมเองไม่ได้ ถ้าสั่ง Sluggable.new จะได้ undefined method 'new' for module Sluggable (NoMethodError)

ฝั่ง Go ที่ใกล้ที่สุดคือ ฝัง struct (embedding) ซึ่งก็ได้ method มาใช้ฟรีเหมือนกัน (รันจริงได้ hello-go-world):

// main.go
package main

import (
	"fmt"
	"strings"
)

type Sluggable struct {
	Title string
}

func (s Sluggable) Slug() string {
	return strings.ReplaceAll(strings.ToLower(s.Title), " ", "-")
}

type Post struct {
	Sluggable // ฝัง struct ไว้ข้างใน → ได้ Slug() มาใช้ด้วย
}

func main() {
	post := Post{Sluggable{Title: "Hello Go World"}}
	fmt.Println(post.Slug())
}

• type Sluggable struct + func (s Sluggable) Slug() — struct ที่มี method Slug() ของตัวเอง
• ใน Post เขียนแค่ชื่อชนิด Sluggable ไม่มีชื่อ field — นี่คือการฝัง · Go จะยก method ของ Sluggable มาให้ Post เรียกได้ตรง ๆ
• post.Slug() — เรียกได้เหมือนเป็น method ของ Post เอง

ต่างกันตรงที่ Go ต้องย้าย Title ไปอยู่ใน Sluggable เพราะ Slug() มองเห็นแค่ข้อมูลของตัวมันเอง · ส่วน module ของ Ruby ใช้ title ของ class ที่ include มันได้เลย · และ ไม่เหมือน interface (บท 10) ที่บอกแค่ว่า "ต้องมี method นี้" แล้วให้เราเขียนเอง — module ให้โค้ดที่ทำงานได้มาด้วย

8 · Concern — ที่เก็บ module ของ Rails (แค่ปู)

สไลด์หน้า 29 ปิดท้ายว่า Rails เรียก module แบบนี้ว่า concern และมีโฟลเดอร์ให้เก็บ · เปิดโปรเจกต์ที่เพิ่ง rails new ก็เห็นโฟลเดอร์รออยู่แล้ว (.keep คือไฟล์ว่างที่ใส่ไว้ให้ git เก็บโฟลเดอร์เปล่าได้):

$ find app/models/concerns app/controllers/concerns
app/models/concerns
app/models/concerns/.keep
app/controllers/concerns
app/controllers/concerns/.keep

ลองย้าย Sluggable ไปไว้ที่ app/models/concerns/sluggable.rb (เนื้อในเหมือนเดิมทุกตัวอักษร) แล้วเติม include Sluggable หนึ่งบรรทัดใน class Post < ApplicationRecord:

$ bin/rails runner 'puts Post.new(title: "Hello Rails World").slug'
hello-rails-world

ไม่ต้องเขียน title เอง เพราะ Rails สร้างจากคอลัมน์ให้แล้ว (หัวข้อ 6) · และไม่ต้อง import ไฟล์ sluggable.rb เพราะ Rails หาไฟล์ตามชื่อเอง (บท 99) · concern ของจริงมักมีบรรทัด extend ActiveSupport::Concern ด้วย — ไว้เจอทีหลัง ตอนนี้รู้แค่ว่า concern = module ที่วางไว้ในโฟลเดอร์ concerns

9 · ภารกิจ — บทความ สูตรอาหาร และ slug

# blog.rb
module Sluggable
  def slug
    title.downcase.tr(" ", "-")
  end
end

class Post
  include Sluggable
  attr_accessor :title

  def initialize(title)
    @title = title
  end

  def greeting
    "Hello, #{@title}"
  end
end

class Recipe < Post
  attr_accessor :minutes

  def initialize(title, minutes)
    super(title)
    @minutes = minutes
  end
end

recipe = Recipe.new("Tom Yum Goong", 15)
puts recipe.greeting
puts recipe.slug
puts recipe.minutes

$ ruby blog.rb
Hello, Tom Yum Goong
tom-yum-goong
15

blog.rb:4:in 'Sluggable#slug': undefined local variable or method 'title' for an instance of Recipe (NameError)

    title.downcase.tr(" ", "-")
    ^^^^^
Did you mean?  @title
	from blog.rb:31:in '<main>'

blog.rb:9:in '<class:Post>': uninitialized constant Post::Slugable (NameError)

  include Slugable
          ^^^^^^^^
Did you mean?  Sluggable
	from blog.rb:8:in '<main>'

blog.rb:12:in 'Post#initialize': wrong number of arguments (given 2, expected 1) (ArgumentError)

    caller: blog.rb:25
    callee: blog.rb:12
    |   def initialize(title)
            ^^^^^^^^^^
	from blog.rb:25:in 'Recipe#initialize'
	from blog.rb:30:in '<main>'

10 · ทดสอบความเข้าใจ

ติดตรงไหนถามกลับได้เลย เช่น "ทำไม attr_accessor เขียนในตัว class ได้ ทั้งที่มันเป็น method" หรือ "เมื่อไหร่ควรใช้ class แม่ เมื่อไหร่ควรใช้ module" · บทถัดไปจะดูว่าเมื่อโค้ดพัง Ruby จัดการ error ยังไง

ถ้าเปิดสไลด์ดูประกอบ

อ้างอิง

• Ruby 4.0 — Modules and Classes — อ่านหัวข้อ Classes → Inheritance (เรื่อง < และ super) แล้วย้อนขึ้นไปอ่าน Modules · หน้าเดียวอธิบายทั้งสองอย่าง เห็นความเหมือนและต่างชัด
• Ruby 4.0 — Assignment: Instance Variables — หัวข้อสั้น ๆ หัวข้อเดียว · มีประโยคยืนยันว่า @ตัวแปรที่ยังไม่ตั้งค่าได้ nil (กับดักในหัวข้อ 4)
• Ruby 4.0 — Module#attr_accessor — ดูตัวอย่างของ attr_accessor แล้วเลื่อนดู attr_reader / attr_writer ที่อยู่ติดกัน
• Rails Guides — Active Record Basics: Creating Active Record Models — อ่านแค่หัวข้อนี้ · ยืนยันว่า class Book < ApplicationRecord ว่าง ๆ ก็ผูกกับตาราง books และคอลัมน์กลายเป็น attribute (ตรงกับหัวข้อ 6) · ที่เหลือรอ Day 2
• Rails API — ActiveSupport::Concern — ดูแค่ตัวอย่างแรกพอให้รู้ว่า concern หน้าตาเป็น module · รายละเอียดอื่นข้ามไปก่อน
• Effective Go — Embedding — ทวนการฝัง struct ของ Go เพื่อเทียบกับ include ในหัวข้อ 7